قرارداد در قانون کار جمهوری اسلامی ایران
در این نوشته قرارداد
کار تعریف شده و ویژگیهای آن مشخص میشوند. سپس انواع قرارداد کار
(کارمزدی، مزدساعتی و کارمزد ساعتی) تشریح میگردند.
۱- تعریف قرارداد کار
قرارداد کارعبارت است از قراردادی کتبی یا شفاهی که به موجب آن کارگر در
قبال دریافت حقالسعی کاری رابرای مدت موقت یا مدت غیرموقت برای کارفرما
انجام میدهد. در کارهایی که طبیعت آنها جنبه مستمر دارد درصورتی که مدتی
درقرارداد ذکرنشود، قرارداد دائمی تلقی میشود، شروط مذکوردر قرارداد کار و
یا تغییرات بعدی آن در صورتی نافذ خواهد بود که برای کارگر مزایایی کمتر
از امتیازات مقرر درقانون کار منظور ننماید.
۲- ویژگیهای قرارداد کار
برای صحت قرارداد کار در زمان انعقادقرارداد رعایت شرایط ذیل الزامی است:
مشروعیت مورد قرارداد
معین بودن موضوع قرارداد
عدم ممنوعیت قانونی و شرعی طرفین در تصرف اموال یا انجام کار مورد نظر
لازم به ذکراست اصل بر صحت کلیه قراردادهای کار است مگر آنکه بطلان آنها در
مراجع ذیصلاح به اثبات رسد. قرارداد کار علاوه بر مشخصات دقیق طرفین باید
حاوی موارد ذیل باشد:
نوع کار یا حرفه یا وظیفه ای که کارگر باید به آن اشتغال یابد
حقوق یا مزد مبنا و لواحق آن
ساعات کار، تعطیلات و مرخصی ها
محل انجام کار
تاریخ انعقاد قرارداد کار
مدت قرارداد، چنانچه کاربرای مدت معین باشد
موارد دیگری که عرف و عادت شغل یا محل ایجاب نماید
در مواردی که قرارداد کتبی باشد قرارداد در ۴ نسخه تنظیم میگردد که یک
نسخه از آن به اداره کار محل و یک نسخه نزد کارگر و یک نسخه نزد کارفرما و
نسخه دیگر در اختیار شورای اسلامی کار و درکارگاههائیکه فاقد شورا هستند در
اختیار نماینده کارگر قرار میگیرد.
۳- دوره آزمایشی
طرفین با توافق یکدیگر میتوانند مدتی را به نام دوره آزمایشی کار تعیین
نمایند. در خلال این دوره هر یک از طرفین حق دارد بدون اخطار قبلی و بی
آنکه الزام به پرداخت خسارت داشته باشد، رابطه کار را قطع نماید. درصورتی
که قطع رابطه کار از طرف کارفرما باشد وی ملزم به پرداخت حقوق تمام دوره
آزمایشی خواهد بود و چنانچه کارگر رابطه کار را قطع نماید کارگر فقط مستحق
دریافت حقوق مدت انجام کار خواهدبود.
مدت دوره آزمایشی باید در قرارداد کار مشخص شود. حداکثر این مدت برای
کارگران ساده و نیمه ماهر یک ماه و برای کارگران ماهر و دارای تخصص سطح
بالاسه ماه میباشد.
۴- قراردادهای کارمزدی
کارمزد عبارت است از مزدی که بابت انجام مقدار کاری مشخص که از نظر کمی
قابل اندازه گیری یا شمارش باشد به ازای هر واحدکار تعیین و پرداخت می شود.
کارمزد برحسب آنکه حاصل کار موردنظر مربوط به یک نفر یا یک گروه مشخصی از
کارگران یا مجموعه کارگران کارگاه باشد به ترتیب به صورت کارمزد انفرادی،
کارمزد گروهی و کارمزدجمعی تعیین میگردد.
در نظام کارمزد گروهی و جمعی باید علاوه برشغل هر یک ازکارگران، سهم هر یک
درمیزان فعالیت و کارمزد متعلقه از قبل مشخص گردد و موضوع موردقبول کارگران
باشد.
قرارداد کارمزدی برحسب آنکه اولین واحد یا قطعه، ملاک محاسبه کارمزد قرار
گیرد ساده و چنانچه برای مازاد بر تعدادمشخص باشد ترکیبی است. در صورت
ترکیبی بودن، نرخ کارمزد تعیین شده نباید کمتر از جمع مزدثابت تقسیم بر
تعداد کاری که مزدثابت بابت آن تعیین شده است باشد.
درصورت توقف کار به واسطه قوای قهریه یا حوادث غیرقابل پیشبینی که وقوع آن
از اراده طرفین خارج باشد مقررات ماده ۱۵ قانون کار اجراء خواهدشد. ولی هر
گاه عوامل توقف کاربرای کارفرما قابل پیش بینی بوده و خارج از اختیار
کارگر باشد، کارفرما علاوه بر مزد ثابت (در مورد قرارداد کار ترکیبی) مکلف
به پرداخت مزد مدت توقف کار به ماخذ متوسط کارمزد آخرین ماه کارکرد کارگر
خواهد بود. در صورت بروز اختلاف، تشخیص موراد فوق با وزارت کار و امور
اجتماعی است.
۴-۱- نحوه محاسبه حقوق و مزایا قراردادهای کارمزدی
مجموع مزد کارمزدی که براساس آئین نامه به کارگر پرداخت می شود نباید کمتر ازحداقل مزد قانونی به نسبت ساعات عادی کار باشد.
ارجاع کار اضافی به کارگران کارمزدی علاوه بر ساعات عادی کار و نیز کار
نوبتی و کار در شب برای آنان تابع مقررات قانون کار است. ماخذ محاسبه فوق
العاده نوبت کار یا شبکاری کارگران کارمزد نرخ کارمزد آنهاست.
چنانچه بجای روز جمعه روز دیگری به عنوان تعطیل هفتگی توافق شده باشد نرخ
کارمزد و نیز مزد ثابت (در مورد قرارداد کار ترکیبی) در روز جمعه ۴۰% اضافه
میشود. نحوه محاسبه مزد روزهای تعطیل و جمعه و روزهای تعطیل رسمی و مرخصی
کارگران کارمزد تابع ماده ۴۳ قانون کار میباشد.
هر گاه قرارداد کارمزدی به صورت پاره وقت (کمتر از حداکثر ساعات قانونی
کار) باشد، مزایای رفاهی انگیزهای به نسبت ساعات کار مورد قرارداد و به
ماخذ ساعات کار قانونی محاسبه و پرداخت میشود. ماخذ محاسبه مزد، حقوق، حق
سنوات و خسارات و مزایای پایان کار موضوع مواد ۱۸ ، ۲۰ ، ۲۷ ، ۲۹ ، ۳۱ ، ۳۲
قانون کار در مورد کارگران کارمزد، میانگین مجموع پرداختی ها در آخرین ۹۰
روز کارکرد کارگر است.
در صورتی که به موجب عرف و رویه دیگری در کارگاه مزد و مزایایی بیش از آنچه
دراین آئین نامه مقرر شده است جاری باشد، عرف و رویه مذکور برای کارگران
مشمول و همچنین کارگرانی که بعداً به صورت کارمزدی درکارگاه استخدام
میشوند جاری است.
تغییر نظام کارمزدی به سایر نظامهای مزدی یا بالعکس در مورد تمام یا قسمتی
ازکارکنان در کارگاه بایستی پس از تائید شورای اسلامی کار یا انجمن صنفی و
یا نمایندگان قانونی کارگران کارگاه به تصویب وزارت کار و امور اجتماعی
برسد.
۵- قراردادهای مزدساعتی
مزدساعتی مزدی است که بابت ساعاتی که وقت کارگر در اختیار کارفرماست محاسبه
و پرداخت میشود. درقراردادهای مزدساعتی، نوع کار(صرف نظر از مقدار و
میزان آن) و نیز ساعات کار در روز یا هفته یا ماه مشخص میگردد.
اعمال نظام مزد ساعتی در موارد ذیل مجاز است:
متصدیان حمل و نقل کالا و مسافر
کارگران مطبهای خصوصی پزشکان، کلینکیهای پزشکی و پیراپزشکی، دامپزشکی و
نظایر آنها در صورتی که مدت فعالیت آنها کمتر از حداکثر ساعات قانونی کار
در شبانه روز باشد.
مشاغل غیرتمام وقت در زمینه های مشاوره و نظایر آنها
مشاغل مربوط به نگهداری و مراقبت از اموال، تاسیسات و ساختمان و حیوانات به
شرطی که ساعات کار کمتر از حداکثر ساعات قانونی کار در شبانه روز باشد.
مشاغل آموزشی و پژوهشی
البته ذکر مشاغل فوق مانع از اعمال سایر نظامهای مزدی در فعالیتهای مذکور
نخواهد بود اما استفاده از نظام مزد ساعتی جز در موراد معوقه فوق موکول به
اخذ موافقت وزارت کار و امور اجتماعی است.
۵-۱- محاسبه حقوق ومزایا قراردادهای مزدساعتی
در نظام مزد ساعتی، کارفرما مکلف است علاوه بر مزد ثابت، مزایای رفاهی از
قبیل حق مسکن، حق خوار بار و کمک عائله مندی را به نسبت ساعات کار محاسبه و
به کارگر پرداخت نماید.
مزد کارگرانی که مشمول نظام مزد ساعتی میباشند به تناسب ساعات کار عادی
کار در شبانه روز نباید کمتر از مزد مشاغل مشابه در نظام روزمزدی باشد. در
کارگاههایی که فعالیت آنها جنبه استمرار دارد یا به صورت فصلی فعالیت می
کنند کارگران مشمول مزدساعتی حق استفاده از مرخصی و تعطیلات رسمی با
استفاده ازمزد را دارند.
هر گاه نوع کار طوری باشد که تعداد ساعات کار عادی و مجموع مزد هر روز
مساوی باشند مزد مذکور معادل روزهای کار است در غیر این صورت ماخذ محاسبه،
میانگین مزد ساعتی کارگر در روزهای آخرین ماه کارکرد وی خواهد بود.
مبلغ پرداختی به هرحال نباید کمتر از حداقل مزد قانونی باشد. ماخذ محاسبه
مزد، حقوق، حق سنوات و خسارات و مزایای پایان کار موضوع مواد ۱۸ و ۲۰ و ۲۷ و
۲۹ و ۳۱ و ۳۲ قانون کار در مورد کارگران مشمول نظام مزدساعتی، میانگین
مجموع پرداختی ها در آخرین ۹۰ روز کارکرد کارگر است.
در کارگاههائی که دارای عرف و رویه خاص در مورد مزد ساعتی میباشند در
صورتی که بر اساس عرف و رویه موجود مزد و مزایایی بیش از ضوابط مقرر در این
آئین نامه به کارکنان مشمول پرداخت نمایند عرف و رویه موجود مزد و مزایای
بیش از ضوابط مقرر در این آئین نامه به کارکنان مشمول پرداخت نمایند عرف و
رویه مذکور مناط اعتباراست.
تغییر نظام مزد ساعتی به سایر نظامهای مزدی در اجرای ماده ۲۶ قانون کار با
موافقت کارکنان مشمول و تائید وزارت کار و اموراجتماعی امکان پذیراست.
۶- قراردادهای کارمزد ساعتی
کارمزد ساعتی مزدی است که در مقابل انجام کار مشخص در زمان مشخص پرداخت
میشود. در قرارداد کارمزد ساعتی باید میزان و مقدار کار متناسب با زمان
مشخص باشد.
کارمزد ساعتی برحسب آنکه حاصل کار مورد نظر مربوط به یک نفر یا گروه مشخصی
از کارگران یا مجموعه کارگران کارگاه باشد به ترتیب به صورت کارمزد ساعتی
انفرادی، کارمزد ساعتی گروهی و کارمزد ساعتی جمعی تعیین میگردد.
در نظام کارمزد ساعتی گروهی و جمعی باید علاوه بر شغل هر یک از کارگران،
سهم هر یک در میزان فعالیت و کارمزد ساعتی متعلقه ازقبل مشخص گردد و موضوع
موردقبول کارگران باشد. مشاغل قابل شمول در نظام کارمزد ساعتی نوعاً مشاغلی
هستند که استاندارد زمان انجام کار توسط ابزار و یا دستگاه مورد استفاده
از قبل مشخص شده یاقابل مشخص شدن باشند.
استفاده از نظام کارمزد ساعتی در کارگاههایی که فعالیت آنها جنبه مستمر
دارد و یا به صورت فصلی یا در مقاطع زمانی خاص فعالیت ندارند موکول به اخذ
موافقت اداره کار و اموراجتماعی محل است.
فعالیتهایی که توسط صاحبان حرفه، پیشه و مشاغل آزاد مستقیماً به مصرف کننده
عرضه میشود و در مدت معین و محدود انجام میگیرند مشمول مقررات کارمزد
ساعتی نمیباشند (مانندمعلمین خصوصی که بطور پاره وقت و غیر مستمرانجام
وظیفه مینمایند).
۶-۱- نحوه محاسبه حقوق ومزایا قراردادهای کارمزد ساعتی
مزد کارگرانی که مشمول نظام کارمزد ساعتی نمیباشند به تناسب ساعات عادی
کار شبانه روز نباید کمتر از مزد مشاغل در نظام روزمزدی باشد. درکارگاههایی
که فعالیت آنها جنبه مستمر دارد و یا به صورت فصلی کار می کنند کارگران
مشمول کارمزد ساعتی حق استفاده از مرخصی و تعطیلات با استفاده از مزد را
دارند.
هرگاه نوع کار طوری باشد که تعداد ساعات کار عادی و مجموع کارمزد هر روز
مساوی باشند مزدایام مذکور معادل کارمزد روزهای کار است. در غیراین صورت
ماخذ محاسبه میانگین کارمزد ساعتی کارگر در روزهای کارآخرین ماه کارخواهد
بود.
ماخذ محاسبه مزد، حقوق، حق سنوات و خسارات و مزایای پایان کار موضوع پایان
کار موضوع مواد ۱۸ ، ۲۰ ، ۲۷ ، ۲۹ ، ۳۱ ، ۳۲ قانون کار در مورد کارگران
مشمول کارمزد ساعتی میباشند.
درصورتی که بر اساس عرف و رویه موجود مزد و مزایایی بیش از ضوابط مقرر در
این آئین نامه به کارکنان مشمول پرداخت میشود، عرف و رویه مذکور معتبر
خواهد بود.
تغییر نظام کارمزد ساعتی به سایر نظامهای مزد در اجرای ماده ۲۶ قانون کار
با موافقت کارکنان مشمول و تائید وزارت کار و امور اجتماعی امکان پذیراست.
سایر مقررات کار و ضوابط و مقررات قانون کار ناظر به کارگران که در بالا به
آن اشارهای نشد، در مورد کارگران مشمول نظام کارمزدی، مزدساعتی و کارمزد
ساعتی نیزحاکم است.